Giữ văn hóa đọc giữa dòng chảy công nghệ

Công nghệ số mở ra nhiều cách tiếp cận tri thức mới, nhưng cũng khiến thói quen đọc sách đứng trước nhiều thách thức trong đời sống xã hội hiện đại.

Người Việt trẻ dành nhiều thời gian cho màn hình hơn trang sách

Trong đời sống hiện đại, chiếc điện thoại thông minh đã trở thành vật bất ly thân của nhiều người, đặc biệt là giới trẻ. Chỉ cần vài thao tác chạm màn hình, người dùng có thể tiếp cận hàng nghìn thông tin dưới dạng các video ngắn, bài đăng mạng xã hội hay các nội dung giải trí khác. Trong dòng chảy dồn dập ấy, việc dành thời gian cho một cuốn sách dường như trở nên khó khăn hơn.

Nhiều khảo sát cho thấy thói quen đọc sách của người Việt Nam vẫn còn khá khiêm tốn. Theo thống kê của Bộ Thông tin và Truyền thông (nay là Bộ Khoa học và Công nghệ), chỉ khoảng 30% người Việt đọc sách thường xuyên, 26% không đọc sách và 44% chỉ thỉnh thoảng mới đọc.

Bình quân mỗi người Việt chỉ đọc khoảng 1-4 cuốn sách mỗi năm, thấp hơn nhiều so với các quốc gia trong khu vực như Singapore hay Malaysia.

Đáng chú ý, nhiều nghiên cứu cho thấy phần lớn những cuốn sách đó lại là sách giáo khoa hoặc tài liệu học tập. Điều này đồng nghĩa với việc lượng sách đọc vì nhu cầu tri thức và văn hóa cá nhân vẫn còn khá hạn chế.

Một khảo sát về cách sử dụng thời gian rảnh của giới trẻ cũng cho thấy bức tranh tương tự: 41,7% người trẻ dành thời gian lên mạng, 20% xem phim, 16,7% nghe nhạc và chỉ khoảng 15% lựa chọn đọc sách.

Không khó để nhận ra nguyên nhân của thực trạng này. Trong kỷ nguyên số, các nền tảng mạng xã hội và video ngắn mang đến cảm giác giải trí nhanh, hấp dẫn và gần như “không tốn công”. Trong khi đó, đọc sách đòi hỏi sự tập trung, kiên nhẫn và thời gian dài hơn.

Thói quen tiếp nhận thông tin ngắn, nhanh, dễ hiểu dần khiến nhiều người, đặc biệt là thế hệ trẻ, ít còn kiên nhẫn với những trang sách dày. Không ít học sinh, sinh viên thừa nhận rằng họ thường tìm kiếm thông tin trên Internet thay vì đọc trọn vẹn một cuốn sách.

Văn hóa đọc đang thay đổi trong thời đại công nghệ

Tuy nhiên, vẫn còn một bộ phận những người trẻ miệt mài với từng trang sách. Thực tế cho thấy văn hóa đọc đang thay đổi theo cách tiếp cận mới.

Cùng với sự phát triển của công nghệ, các hình thức đọc hiện đại như sách điện tử (e-book), sách nói (audiobook) ngày càng phổ biến. Đến cuối năm 2024, xuất bản phẩm điện tử chiếm khoảng 8,9% tổng số xuất bản phẩm, trong khi số lượt nghe sách nói và đọc sách điện tử tăng mạnh, có thời điểm tăng tới 200% so với năm trước.

Một số nền tảng đọc sách trực tuyến cũng ghi nhận thời lượng đọc khá cao. Theo thống kê của nền tảng Waka, người dùng Việt Nam trung bình dành khoảng 13 giờ 15 phút mỗi tuần để đọc trên nền tảng số, trong đó nhóm tuổi từ 18-24 chiếm tỷ lệ lớn.

Những con số này cho thấy một xu hướng đáng chú ý: người trẻ không hẳn đọc ít đi, mà họ đọc theo cách khác. Thay vì cầm sách giấy, nhiều người chọn đọc trên điện thoại, máy tính bảng hoặc nghe sách nói khi di chuyển.

Sự thay đổi này đặt ra những thách thức nhưng cũng mở ra cơ hội cho ngành xuất bản. Nếu trước đây sách chủ yếu tồn tại dưới dạng in, thì hiện nay tri thức có thể được chuyển tải qua nhiều hình thức khác nhau: từ thư viện số, ứng dụng đọc sách đến nền tảng sách nói.

Sự chuyển mình của công nghệ đang buộc ngành xuất bản phải thay đổi để thích nghi với nhu cầu của độc giả trong thời đại mới.

Giữ vai trò của sách trong xã hội tri thức

Trong bối cảnh đó, vai trò của sách vẫn được nhấn mạnh như một nền tảng quan trọng của tri thức và văn hóa.

Phát biểu tại Lễ trao Giải thưởng Sách quốc gia lần thứ VIII, ông Trịnh Văn Quyết, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương khẳng định: “Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội; tri thức là nguồn lực phát triển; và sách là nơi kết tinh trí tuệ, lưu giữ, truyền bá và bồi đắp những giá trị tốt đẹp của dân tộc và nhân loại qua các thế hệ”.

Theo Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương Trịnh Văn Quyết, mỗi cuốn sách không chỉ góp phần nâng cao dân trí và bồi dưỡng nhân cách, mà còn kết nối quá khứ với hiện tại, kết nối dân tộc với thế giới, làm giàu đời sống tinh thần xã hội.

Trong bối cảnh kinh tế tri thức, trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi số đang phát triển mạnh mẽ, vai trò của sách càng trở nên quan trọng. Sách không chỉ là kho lưu giữ tri thức, mà còn là công cụ giúp con người rèn luyện tư duy sâu, khả năng phân tích và năng lực sáng tạo - những yếu tố cốt lõi của nguồn nhân lực chất lượng cao.

Tại lễ trao giải, ông Trịnh Văn Quyết cũng nhấn mạnh yêu cầu đẩy mạnh đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong hoạt động xuất bản, phát triển sách điện tử, sách nói và các nền tảng đọc hiện đại nhằm đáp ứng nhu cầu của độc giả trong thời đại số.

Bên cạnh đó, việc phát triển văn hóa đọc trong toàn xã hội được xem là nhiệm vụ lâu dài. Không gian đọc cần được mở rộng từ gia đình, nhà trường đến cộng đồng, nhằm hình thành thói quen đọc sách ngay từ thế hệ trẻ.

Thực tế cho thấy nhiều địa phương đã bắt đầu xây dựng phố sách, thư viện mở hay các chương trình khuyến đọc trong trường học. Những hoạt động này không chỉ tạo cơ hội tiếp cận sách dễ dàng hơn mà còn góp phần đưa việc đọc trở thành một phần của đời sống văn hóa.

Trong dòng chảy của công nghệ, sách có thể thay đổi hình thức, nhưng giá trị cốt lõi của nó vẫn không thay đổi. Đó là khả năng truyền tải tri thức một cách sâu sắc, giúp con người hiểu thế giới và hiểu chính mình.

Và có lẽ, trong thời đại mà thông tin xuất hiện dồn dập trên màn hình, việc mở một cuốn sách, dù là sách giấy hay sách điện tử, vẫn là cách để con người tìm lại khoảng lặng cần thiết cho tư duy và tri thức.

Nguồn: nongnghiepmoitruong.vn