Quốc hội thông qua Luật Phát triển đô thị, cú hích thể chế cho TP.HCM và các thành phố

Luật Phát triển đô thị được Quốc hội thông qua mở ra một khung thể chế mới với mức độ phân quyền mạnh hơn cho TP.HCM, đồng thời tạo cơ chế để các thành phố, khu kinh tế đặc biệt huy động nguồn lực, phát triển các mô hình đô thị mới.

Luật Phát triển đô thị được Quốc hội chính thức thông qua - Ảnh: GIA HÂN

Cuối giờ sáng 24-8, với 465/474 đại biểu có mặt tán thành, Quốc hội khóa XVI đã biểu quyết thông qua Luật Phát triển đô thị. Với việc thông qua luật này, TP.HCM và các thành phố không chỉ có thêm một gói cơ chế đặc thù mà đang được đặt vào một khung thể chế mới: quyền quyết định lớn hơn, không gian phát triển rộng hơn và trách nhiệm giải trình cũng cao hơn.

Theo dự thảo luật được trình Quốc hội, luật có hiệu lực từ ngày 1-10-2026; riêng quy định về quy trình ban hành văn bản quy phạm pháp luật theo cơ chế mới của TP.HCM có hiệu lực từ ngày 1-9-2026.

TP.HCM được chủ động hơn về tiền và dự án

Trước giờ các đại biểu bấm nút, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng thay mặt Chính phủ đã có báo cáo tiếp thu, giải trình và chỉnh lý dự thảo luật mới nhất.

Theo Chính phủ, các cơ chế trong luật được xây dựng trên cơ sở tổng kết thực tiễn, kế thừa các chính sách đặc thù đã áp dụng tại TP.HCM, tham khảo kinh nghiệm từ Luật Thủ đô và tính đến điều kiện, năng lực thực thi của thành phố.

Điểm đáng chú ý là TP.HCM đã cơ bản xác định danh mục và đang xây dựng các văn bản thi hành, bao quát những nội dung được phân quyền theo luật. Chính phủ cho biết sẽ tiếp tục chỉ đạo xây dựng văn bản thi hành và tổ chức triển khai để bảo đảm luật đi vào cuộc sống kịp thời, khả thi và minh bạch.

Đoàn đại biểu Quốc hội TP.HCM chúc mừng sau khi Quốc hội bấm nút thông qua Luật Phát triển đô thị - Ảnh: QUANG PHÚC

Luật Phát triển đô thị cũng được kỳ vọng trở thành cú hích thể chế để TP.HCM tăng tốc phát triển, đồng thời mở đường cho các thành phố khác và các khu kinh tế đặc biệt tiếp cận những mô hình quản trị, huy động nguồn lực và phát triển đô thị linh hoạt hơn.

Theo báo cáo, điểm đáng chú ý của luật không chỉ trao thêm quyền quản trị mà còn mở ra những không gian phát triển mới cho TP.HCM.

Theo đó luật quy định cơ chế phát triển khu thương mại tự do, khu logistics tích hợp, khu công nghệ cao, các loại hình kinh tế mới, trong đó có kinh tế số, kinh tế sáng tạo, kinh tế dữ liệu, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, kinh tế tầm thấp và các mô hình kinh tế mới khác.

Đối với khu thương mại tự do và khu logistics tích hợp, HĐND TP.HCM được quy định cơ chế, chính sách quản lý, tổ chức hoạt động, ưu đãi đầu tư, tạo thuận lợi thương mại và cải thiện môi trường kinh doanh; Chủ tịch UBND TP.HCM được quyết định việc thành lập, điều chỉnh ranh giới, diện tích, mục tiêu, chức năng của các khu này theo luật.

Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng trình bày báo cáo tiếp thu, giải trình và chỉnh lý dự thảo luật mới nhất - Ảnh: GIA HÂN

Đặc biệt, luật dành cơ chế thúc đẩy phát triển Trung tâm Tài chính quốc tế tại Việt Nam ở TP.HCM, cho phép HĐND TP.HCM quy định việc phát hành trái phiếu đô thị, trái phiếu công trình tại trung tâm này để huy động vốn cho các dự án trọng điểm; đồng thời quy định cơ chế kết nối trung tâm tài chính với khu thương mại tự do, logistics, cảng mở, khu công nghệ cao và các khu chức năng khác.

Ở lĩnh vực tài chính - đầu tư, luật trao cho HĐND TP.HCM thêm thẩm quyền quyết định việc phát hành nhiều loại trái phiếu, vay từ các tổ chức tài chính trong nước, nước ngoài và quốc tế để huy động vốn cho các dự án đầu tư, nhưng phải bảo đảm các chỉ tiêu an toàn nợ công.

HĐND TP.HCM cũng được quyết định chủ trương đầu tư đối với một số dự án đầu tư công, PPP quan trọng sử dụng nguồn vốn thuộc phạm vi thành phố theo quy định của luật.

Cơ chế này được kỳ vọng rút ngắn đáng kể quá trình ra quyết định đối với các dự án hạ tầng lớn, đồng thời tạo điều kiện để thành phố chủ động hơn trong huy động và phân bổ nguồn lực phát triển.

Phân quyền triệt để gắn với kiểm soát đa tầng

Quốc hội thông qua Luật Phát triển đô thị với 465/467 đại biểu có mặt tán thành - Ảnh: GIA HÂN

Một trong những điểm được Chính phủ nhấn mạnh là luật đã thiết kế cơ chế "phân quyền triệt để gắn với kiểm soát đa tầng". Theo đó, TP.HCM được trao thêm thẩm quyền quyết định nhiều vấn đề về tổ chức bộ máy, công vụ, ban hành văn bản quy phạm pháp luật, thí điểm cơ chế mới, tài chính - ngân sách, đầu tư và phát triển các mô hình kinh tế, đô thị mới.

Đáng chú ý, HĐND TP.HCM được quyền ban hành nghị quyết để điều chỉnh trình tự, thủ tục, thẩm quyền giải quyết thủ tục hành chính trong phạm vi được giao, theo hướng đơn giản hóa, ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số, nhưng không được đặt thêm thành phần hồ sơ, yêu cầu, điều kiện hay kéo dài thời gian giải quyết.

Luật cũng cho phép TP.HCM thí điểm cơ chế, chính sách mới hoặc những vấn đề pháp luật chưa quy định, với thời gian thí điểm tối đa 5 năm và có thể gia hạn không quá 5 năm. Phạm vi thí điểm khá rộng, từ mô hình tổ chức bộ máy, quản trị đô thị, kinh tế dựa trên khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số đến khai thác và huy động nguồn lực.

Tuy nhiên, Chính phủ khẳng định quyền lực được trao đi kèm các "khóa" kiểm soát. Việc ban hành chính sách khác với quy định của Trung ương phải đánh giá tác động, tham vấn các cơ quan liên quan và đối tượng chịu tác động; cơ chế thí điểm bị giới hạn về thời gian; việc vay, phát hành trái phiếu phải bảo đảm an toàn nợ công.

Chính phủ cũng thiết kế cơ chế giám sát, thanh tra, kiểm tra và trách nhiệm giải trình riêng, chuyển mạnh từ tư duy "tiền kiểm" sang "hậu kiểm", gắn với trách nhiệm cá nhân của người đứng đầu.

Lấn biển thành không gian đô thị mới

Một nội dung được bổ sung, chỉnh lý đáng chú ý trong những ngày cuối trước khi Quốc hội thông qua là cơ chế đối với khu đô thị lấn biển.

Chính phủ giải trình rằng khu đô thị lấn biển không phải một đơn vị hành chính hay một cấp chính quyền độc lập, mà chỉ là khu vực phát triển đô thị hình thành thông qua hoạt động lấn biển, vẫn thuộc phạm vi quản lý của các đơn vị hành chính hiện hữu.

Sau khi tiếp thu ý kiến đại biểu, Chính phủ không thiết kế chính sách lấn biển thành một chương riêng mà tích hợp thành nhóm chính sách tại Điều 19. Mục tiêu là thu hút nhà đầu tư, huy động nguồn lực để triển khai các dự án đô thị lấn biển quy mô lớn.

Chính phủ xác định đây không đơn thuần là giải pháp tạo quỹ đất mà hướng tới hình thành một không gian phát triển, một cực tăng trưởng mới, có thể tích hợp nhà ở, du lịch quốc tế, thương mại tự do, đổi mới sáng tạo, trung tâm tài chính quốc tế, giải trí và hệ thống hạ tầng đồng bộ.

Luật cũng tạo cơ sở pháp lý để phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD), lấy các điểm kết nối đường sắt làm trung tâm tập trung dân cư, dịch vụ, thương mại và văn phòng.

Đây là nền tảng quan trọng để TP.HCM gắn phát triển hạ tầng giao thông với chỉnh trang, tái thiết và phát triển đô thị thay vì triển khai từng dự án riêng lẻ.

Bên cạnh đó, luật hình thành tư duy phát triển vùng đô thị đặc biệt, với cơ chế liên kết giữa thành phố và các địa phương liền kề, trong đó có nguồn lực cho các dự án giao thông, hạ tầng quan trọng và xử lý các vấn đề môi trường có tính chất vùng.

Nguồn: tuoitre.vn